Özgür irade tartışmasını ele alan 8 felsefi film

Felsefe dünyasının en çok tartışılan kavramlarından biri olan özgür irade, yönetmenlerin de ilgisini fazlasıyla çekiyor.

Zamanın başlangıcından beri en çok sorulagelen sorular: Evren belirlenmiş bir düzene göre mi işliyor? İnsan dünyaya tamamen belirlenmiş bir yazgıyla mı gelir, yoksa herkes kendi geleceğini seçimleriyle mi inşa eder? Her birimizin hayatının belli dönemlerinde böyle sorulara kafa yorduğu bir gerçek.

Zaman, mekân, fizik yasaları şeklinde çoğaltılabilecek başlıklar tarafından belirlenmiş bir yaşantımız olduğunu kabul ediyoruz. Ama bir yandan da, kararlarımız, kişiliğimiz üzerinde bir kontrolümüz olduğuna inanmaya yatkınız. Yaşantımızla ilgili bizim inisiyatifimizde olmayan şeyler var, evet, fakat bizi biz yapan, davranışlarımızı, tercihlerimizi belirleyecek bir irademiz de mevcut gibi gözüküyor.

Seçtiğimiz taraf bütün yaşantımızı, ahlâki yargılarımızı, hukuk anlayışımızı, gelecek beklentilerimizi etkiliyor. Felsefenin de sıkça tartıştığı ve zihin felsefesinin önemli sorunlarından olan özgür irade, görsel düşünürler, yani sinemacılar tarafından da oldukça irdelenen bir kavram.

Pi (1998)

Pi

Kaynak: ToutLeCine

Black Swan, The Fountain gibi önemli filmlerin yönetmeni Darren Aronofsky’nin 1998 Amerika yapımı bu filmi, tabiatın matematiksel bir düzen ile kodlandığı iddiası üzerine çalışmalar yapan Max isimli bir matematik dehasının yaşantısını konu alıyor. Başrollerini Sean Gullette, Mark Margolis gibi isimlerin paylaştığı Pi’nin aralarında çeşitli festivallerden aldığı 8 ödülü bulunuyor. Filmin IMDb puanı 7,5.

Being John Malkovich (1999)

Being John Malkovich

Kaynak: IMDb

Başarılı bir ikili olan Spike Jonze ve Charlie Kaufman’dan, başarılı bir fantastik film. 1999 yapımı Being John Malkovich’in yönetmenliğini Spike Jonze üstlenirken, filmin bir ayrıntıdan yola çıkıp palazlanan senaryosunun altında Charlie Kaufman’ın imzası var. Kukla sanatçısı Craig’in aktör John Malkovich’in zihnine giden gizli bir geçit bulmasıyla başlıyor hikâye. Katı deterministler ve dualistler arasındaki “zihin” ya da “ruh” tartışmalarını temel alan film, kolay izlenebilecek bir film iken, derinlikli felsefe soruları da soruyor öte yandan. Çeşitli festivallerde 75 adaylığı, 48 ödülü bulunan filmin IMDb puanı 7,8.

Dead Man Walking (1995)

Dead Man Walking

Kaynak: IMDb

Özgür irade tartışmasının doğrudan bağladığı konulardan biri de suç, elbette. Eğer eylemlerimiz yüzlerce dış faktöre bağlıysa, tüm davranışlarımız ancak ve ancak bazı fiziksel şartlarda gerçekleşebiliyorsa, kısaca seçimden söz edemediğimiz anlayışların doğruluğu üzerine sonuçlanmamış tartışmalar hüküm sürerken, bir kimseyi yaptığı eylemle ilgili nasıl suçlayabiliriz? Bu sorular üzerine giden ve ağır bir drama olan 1995 yapımı Dead Man Walking’in yönetmenlik koltuğunda Tim Robbins oturuyor. Aralarında bir Oscar ödülünün de bulunduğu 20 ödüle sahip olan filmin IMDb puanı ise 7,6.

Waking Life (2001)

Waking Life

Kaynak: Berlin Film Journal

Amerika’nın dikkate değer entelektüellerinden olan Richard Linklater, başarılı yönetmenliğinin yanında iyi bir senaryo yazarı, ayrıca bir felsefe tutkunu. Baştan aşağı felsefî sorularla bezeli bu ‘zor’ film, özgür irade kavramını da varoluşçuluk düşüncesinin kurucusu Jean-Paul Sartre etrafında tartışıyor. Linklater’ın gerçek görüntülerden animasyonlaştırdığı bu filmin 5 ödülü ve 20 adaylığı bulunuyor. Filmin IMDb puanı 7,8.

İLGİLİ İÇERİK: Yeni Richard Linklater filminden ilk görüntüler!

Twelve Monkeys (1995)

Twelve Monkeys

Kaynak: IMDb

Sinema tarihinin önemli filmlerinden Twelve Monkeys’in yönetmenliğini Terry Gilliam, başrollerini ise Bruce Willis, Brad Pitt gibi isimler üstleniyor. İnsanlık, varlığını tehdit eden bir virüsle mücadele ederken, zaman makinesi aracılığıyla geçmişe gönderilen James Cole, insanlığın kaderini değiştirmek için gönderildiği yılda araştırmalar yapmaya başlıyor. Seçimlerin geleceği değiştirebileceği tezini reddeden film, insanlığın dünyaya önceden belirlenmiş bir yazgı ile gönderildiği ve özgür iradenin bir ilüzyon olduğu savları etrafında şekilleniyor. Filmin IMDb puanı 8,1.

The Thin Red Line (1998)

The Thin Red Line

Kaynak: Static Mass

Tüm zamanların en iyi savaş filmleri içinde sayılan bu filmin felsefî zemini, oyuncuların neredeyse hepsinin Hollywood aktörü olması özelliğinden daha az dikkat çekiyor. Savaş filmlerinde sıklıkla rastlanan, bir ana karakterin üzerinden ilerleyen örgüsü, Terrence Malick’in 1998 yapımı bu filminde başka bir biçimde dallanıp budaklanıyor. İzleyiciye her askerin savaş deneyimini sunan ve anlatıyı iç diyaloglarla destekleyen film, içten içe farklı bir okumayla, irademiz, varsa bile, yalnızca kendi felsefemiz, ideolojimiz ve önyargılarımız ile şekillenirken özgürlükten bahsetmenin olanağını sorguluyor. 41 adaylığı ve 20 ödülü bulunan filmin IMDb puanı 7,6.

Memento (2000)

Memento

Kaynak: Mental Floss

Sinema tarihinin en zihin bulandıran filmlerinden biri, parçalı hikâyesi, geriye dönüşlü anlatımıyla, Memento. Christopher Nolan bu filmde hafızasını yitirmiş, yaptığı şeyleri dakikalar içinde unutan ve tek gayesi eşinin katilini bulmak olan bir adamın öyküsünü anlatıyor. Şayet her eylem bir öncekini gerektiriyorsa; eyleminin gerekçesini, motivasyonunu unutan bir adamın masum sayılıp sayılamayacağı üzerine sorular soran filmin iddiası, özgür irade probleminin tek bir yanıtı olmadığı yönünde. Zira bu gerekçeler, hafızamızın bize söylediklerini temel alıyor ve hatıralar olayların zihinde işlenmiş hâli. Filmin IMDb puanı 8,5 iken, 55 adaylığı ve 45 ödülü bulunuyor.

Mr. Nobody (2009)

Mr. Nobody

Kaynak: IMDb

Felsefeyi temel alan, filozofların metinlerinden esinle yazılmış, felsefi kavramlar üzerine şekillenen onlarca filmden, tartışmalı olsa da en başarılılarından biri Mr. Nobody. Jaco van Dormael tarafından yönetilen film, ahlâki sorumluluk, Sartre’ın üzerine sayfalarca yazdığı seçme özgürlüğü ve insanın sonsuz sayıda dış faktör tarafından nasıl belirlendiği sorularını tartışıyor. Çeşitli festivallerden 11 ödül kazanmış filmin IMDb puanı ise 7,9.

İLGİLİ İÇERİK: Tarantino’ya göre tüm zamanların en iyi 12 filmi

Written by

Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde felsefe lisansını sürdürüyor. Müzik ve sinemayla ilgileniyor.